Bratian

Wzdłuż nadgranicznej rzeki Drwęcy, oddzielającej terytoria Mazowsza i Prus, Zakon Krzyżacki wzniósł szereg zamków strzegących przeprawy rzeczne. Jednym z elementów tego łańcucha umocnień był zamek w Bratianie. Był on położony na rozległej wyspie otoczonej mokradłami i rozlewiskami przy ujściu rzeki Wel do Drwęcy.

Wzniesiony prawdopodobnie w latach 1340-1360 zamek w Bratianie jest najsłabiej rozpoznanym założeniem obronnym na terenie ziemi chełmińskiej. Składał się z zamku wysokiego i przedzamcza. Zamek wysoki został wzniesiony na regularnym planie zbliżonym do kwadratu. W jego północno-zachodnim narożu znajdowała się cylindryczna wieża w niższych kondygnacjach okrągła, natomiast w wyższych — wieloboczna. Do kurtyny północnej przylegało murowane skrzydło główne z kaplicą. Przy kurtynie wschodniej znajdował się podpiwniczony budynek z murowanym przyziemiem i wyższymi kondygnacjami o konstrukcji szkieletowej. Natomiast przy kurtynie zachodniej usytuowane były zabudowania browaru, kuchni i piekarni. Wjazd na jego teren prowadził od strony południowej przez fosę.

Od strony zachodniej i południowej do zamku wysokiego przylegało obszerne przedzamcze otoczone nieregularnym murem obwodowym z dwiema cylindrycznymi basztami oraz budynkiem bramnym. Na jego terenie, częściowo położonym na wydzielonej wyspie, prawdopodobnie znajdowały się zabudowania gospodarcze. Wśród nich była m.in. wzmiankowana w XVI wieku murowana stodoła.

W 1343 roku przeniesiono do Bratianu siedzibę wójtostwa z zamku w pobliskim Nowym Mieście. Bratiańscy wójtowie wywodzili się ze stołecznego konwentu w Malborku i podlegali bezpośrednio wielkiemu mistrzowi. Jednym z nich był w latach 1351-1353 Henryk Dusemer von Altenburg, były wielki mistrz Zakonu. Kolejnym dostojnikiem krzyżackim, który w 1387 roku objął wójtostwo bratiańskie był wielki komtur Kuno von Liebenstein, zmarły w październiku 1392 roku. Jego płyta nagrobna znajduje się w kościele parafialnym p.w. św. Tomasza w Nowym Mieście Lubawskim.

Po zawarciu w lipcu 1343 roku pokoju kaliskiego (regulującego stosunki polsko-krzyżackie), w listopadzie tego roku doszło w Bratianie do spotkania książąt mazowieckich Siemowita II i Bolesława III z wielkim mistrzem Ludolfem Königiem von Wattzau. Krzyżacy zawarli wówczas z książętami dwie ugody regulujące przebieg granicy między państwem krzyżackim a Mazowszem.

Podczas wielkiej wojny polsko-krzyżackiej, na początku lipca 1410 roku Zakon Krzyżacki przygotował w pobliskim Kurzętniku zasadzkę na nadciągające wojska polsko-litewskie. Odstąpienie w dniu 11 lipca przez króla Władysława Jagiełłę od przeprawy przez Drwęcę w tym miejscu i uniknięcie niekorzystnej dla niego bitwy, zmusiło wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena do zmiany planów. Po przybyciu tego samego dnia na zamek w Bratianie polecił wybudowanie na rzece 12 mostów (prawdopodobnie pontonowych). Następnie po tych mostach przeprawiła się krzyżacka armia, udając się w kierunku Lubawy. Po bitwie pod Grunwaldem, około 16 lipca Bratian został na krótko opanowany przez wojska polskie i wraz z pobliskim Kurzętnikiem znalazł się pod zarządem Jana Kretkowskiego. Jesienią tego roku zamek ponownie znalazł się w rękach Zakonu.

W 1414 roku, podczas wojny „głodowej”, wojska polsko-litewskie rozpoczęły blokadę zamku w Bratianie. Jednak po krótkotrwałym oblężeniu odstąpiły od prób jego zdobycia.

Po wybuchu powstania antykrzyżackiego, około 14 lutego 1454 roku ze względu na słabe uzbrojenie zamku miejscowy wójt Friedrich von Nikeritz wraz z załogą opuścił warownię, która została przejęta przez siły Związku Pruskiego. We wrześniu tego roku wzmocniono załogę warowni, powierzając jej dowództwo rycerzowi Ramszowi Krzykoskiemu. Część okolicznego rycerstwa polskiego pochodzenia opowiedziała się jednak po stronie Zakonu Krzykoskiego. Mieszczanie z pobliskiego Nowego Miasta pod kierunkiem Michała z Zajączkowa we wrześniu 1455 roku rozpoczęli oblężenie Bratianu, jednak bezskutecznie. Wkrótce załoga zamkowa podjęła działania zaczepne, odzyskując na początku października wpływ na Nowe Miasto. Sytuacja zmieniła się na przełomie 1455 i 1456 roku, kiedy to zamek oblegały zaciężne oddziały Tama Sidelitz’a z Nowego Miasta. Chociaż do szturmu na zamek nie doszło, to jednak na początku stycznia 1456 roku polska załoga poddała warownię. Według Jana Długosza doszło do tego w wyniku przekupstwa. Do końca wojny Bratian znajdował się w rękach krzyżackich.

Na mocy ustaleń II pokoju toruńskiego zawartego w październiku 1466 roku zamek w Bratianie został przyłączony do Polski. Wówczas stał się siedzibą starostów królewskich, wśród których byli przedstawiciele m.in. Czapskich i Działyńskich. Około 1564 roku warownia została gruntownie przebudowana przez starostę Rafała Działyńskiego. W XVII i XVIII wieku zaniedbany zamek zaczął chylić się ku upadkowi.

Po przejęciu przez władze pruskie podupadający zamek został w 1785 roku częściowo rozebrany. Po nabyciu w 1829 roku przez prywatnego właściciela ostatecznie popadł w ruinę. Pod koniec XIX wieku roku istniały jeszcze fragmenty muru przedzamcza oraz pozostałości jednej z wież. Kilka lat później zostały one zburzone. Obecnie zarysy umocnień dawnego zamku krzyżackiego w Bratianie są słabo czytelne.

Fot. tyt.: Kozak1410, Wikimedia Commons

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.