Ciechanów

Początki położonego na pograniczu Mazowsza i Prus Ciechanowa sięgają przełomu VII i VIII wieku, kiedy to na Farskiej Górze istniał drewniano-ziemny gród obronny. W 2. połowie X wieku został on włączony wraz z Mazowszem do państwa pierwszych Piastów.

Ciechanów po raz pierwszy pojawia się na kartach historii w 1065 roku w tzw. dokumencie mogileńskim, wydanym przez króla Bolesława Śmiałego, w którym władca uposażył ufundowany wówczas klasztor benedyktynów w Mogilnie. Miejscowość jest jednym z 19 grodów obciążonych dziesięciną na rzecz opactwa.

W połowie XIII wieku Ciechanów jest siedzibą kasztelanii książęcej, a pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1254 roku (Rathiborivs Castellamvs de Techonov).

Ze względu na swoje nadgraniczne położenie, gród ciechanowski był ważnym ogniwem obrony północnych rubieży Mazowsza. Z tego powodu był często najeżdżany początkowo przez Prusów i Litwinów, a później także przez Krzyżaków.

Lokacja Ciechanowa na prawie chełmińskim nastąpiła prawdopodobnie około 1350 roku po zniszczeniach spowodowanych najazdem wojsk litewskich w 1337 roku. W 1400 roku książę Janusz I Starszy odnowił ją w związku z przeniesieniem osady w nowe miejsce.

Budowę murowanego zamku ciechanowskiego, usytuowanego na bagnistym terenie prawego brzegu rzeki Łydyni, rozpoczęto w połowie XIV wieku. Jednak pierwsze wzmianki o warowni pochodzą z 1429 roku, kiedy to mistrz Niklos przedstawił księciu mazowieckiemu Januszowi I rachunki dotyczące prac przy budowie zamku.

Wzniesione na planie regularnego czworoboku (o wymiarach 48 x 57 m) założenie zamkowe obejmowało dwie cylindryczne wieże narożne (wschodnią zwaną Więzienną oraz zachodnią zwaną Arsenałem), flankujące kurtynę południową z bramą wjazdową. W części północnej dziedzińca znajdował się dwukondygnacyjny pałac książęcy (tzw. Dom Książęcy) z czterema pomieszczeniami na każdej kondygnacji. W jego przyziemiu mieściły się pomieszczenia gospodarcze, natomiast na piętrze — sale reprezentacyjne.

W 1467 roku w wyniku pożaru Ciechanów wraz z książęcą rezydencją uległ poważnym zniszczeniom. Zarówno miasto, jak i warownię, szybko odbudowano. Podczas odbudowy zamek został znacznie unowocześniony. Podwyższono wówczas mury obronne i wieże oraz dobudowano piętro pałacu. Zlikwidowano także starą bramę, przebijając nową w południowej części muru zachodniego. Nowy wjazd na zamek poprzedzono przedbramiem oraz mostem na palach. Wzdłuż kurtyny południowej wzniesiono zabudowę murowaną, natomiast do kurtyny wschodniej i zachodniej zostały dostawione drewniane budynki gospodarcze.

W 1526 roku, po śmierci ostatniego księcia mazowieckiego Janusza III, Ciechanów wraz z Mazowszem został przyłączony do Korony. W latach trzydziestych XVI wieku wybrukowano zamkowy dziedziniec oraz wykonano drobne naprawy poszycia dachów. W 1547 roku ciechanowska warownia została przekazana królowej Bonie, której nadano na Mazowszu rozległe dobra jako tzw. oprawę wdowią. Dzięki niej zamek przeżywał okres swojej świetności. Został wówczas przebudowany na renesansową rezydencję.

Po opuszczeniu Polski przez Bonę na zamku w Ciechanowie urzędowali starostowie, którzy sprawowali tu rządy grodzkie. Przechowywano także archiwum grodzkie oraz organizowano sejmik ziemski. Jednak w wyniku zaniedbań ciechanowskich starostów warownia zaczęła stopniowo chylić się ku ruinie. Niemniej pomimo stanu zaniedbania Ludwika Maria Gonzaga — żona Władysława IV zatrzymała się w jej wnętrzach na nocleg.

Podczas „potopu” szwedzkiego w połowie XVII wieku najeźdźcy zdewastowali zamek i obrócili w ruinę. Nie powiodły się, podejmowane pod koniec XVIII wieku przez Adama Krasińskiego próby ratowania warowni. Ostatecznie u schyłku stulecia zamek opuszczono, a władze pruskie rozebrały w 1803 roku wewnętrzną zabudowę na materiał budowlany m.in. dla wznoszonego w pobliskiej Opinogórze browaru.

W 1. połowie XIX wieku ruiny ciechanowskiego zamku znalazły się w rękach rodziny Krasińskich. Uchroniło to, co prawda zamek przed jego samowolną rozbiórką przez mieszkańców, lecz nie zmieniło jego stanu. Na początku XX wieku hrabia Adam Krasiński przekazał zamkowe ruiny do użytku ciechanowskiej staży pożarnej, która wykorzystywała go jako miejsce zabaw i wieców. Dopiero w 1909 roku z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości przeprowadzono na zamku pierwsze prace zabezpieczające. Nadmurowano wówczas koronę murów oraz zaplombowano pęknięcia w kurtynach.

Po II wojnie światowej przeprowadzono na zamku liczne badania archeologiczno-architektoniczne. W latach 1979-1986 przeprowadzono częściową restaurację warowni z przeznaczeniem na cele muzealne.

Fot. tyt.: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jeśli podoba się Wam to, co czytacie – wesprzyjcie wirtualną kawą.